Дөреслек эзләү юлы

Совет халкының фашист Германиясен Җиңүенә 80 ел тулу алдыннан, Советлар Союзы Герое Иван Дмитриевич Зиновьев язмышы белән бәйле хәлләр билгеле булды. Озак вакыт аның үлеме нечкәлекләре, кайчан һәм кайда җирләнүе билгеле түгел иде, чөнки оборона министрлыгы сайтында ул рәсми рәвештә хәбәрсез югалган булып саналган.

Шунысы гына билгеле була: полковник, 393 нче (“Шахтёр”) укчы дивизиясе командиры Иван Зиновьев, безнең гаскәрләрне камап һәм тар-мар итеп тәмамланган Харьков һөҗүм операциясе барышында аягына каты яраланып, әсирлеккә төшә. Бу хәл 1942 елның 29 маенда Лозовая станциясе районында була. Бу нечкәлекләр “Смерш” контрразведкасының немец әсирлегеннән кайткан һәм махсус тикшерү узган элеккеге полкташларының күрсәтмәләреннән билгеле.

Әсирлеккә эләккәч, Иван Зиновьев 327нче шталагта (редакция – Икенче бөтендөнья сугышы вакытында барлык категорияләр өчен, нигездә, рядовой һәм сержантлар составы хәрби әсирләре өчен база стационар лагере) тотыла, аннары Польшадан Төньяк Норвегия концлагерына җибәрелә, анда хәрби әсирләр көче белән “Поляр тимер юл” һәм люфтваффе аэродромнарының очып китү-утырту полосалары төзелә. 7475 нче тоткын.

Бу корылмаларны төзегәндә үлүчеләр саны бик күп була. Коточкыч шартлар һәм Арктик климат, өстәвенә сакчыларга буйсынмаган һәм көчсезләнгән (бу “саботаж” дип бәяләнгән) тоткыннарны көн саен аталар. Тоткыннар төркемнәренең качу омтылышлары фаҗигале тәмамлана. Махсус командалар качкыннарны тотып ала һәм шунда ук үтерә. Мондый качуларның уңышлы тарихлары турында берни дә билгеле түгел диярлек, чөнки Скандинавия сырты аша нейтраль Швециягә кадәр барып җитү мөмкин хәл булмый.

Хәзер билгеле булганча, Советлар Союзы Герое (Норвегиядәге фашист концлагерьларының мондый статустагы бердәнбер тоткыны) Иван Зиновьев 1945 елның 26 мартында һәлак булган яки атып үтерелгән, җиңүгә ай ярым чамасы гына вакыт калган була. Шул ук вакытта 1945 елның 10 маенда Норвегиядәге концлагерьдан биш совет хәрби әсиренең соңгы качу тарихы билгеле, ул шулай ук немец сакчылары тарафыннан атып үтерелү белән тәмамлана.

Әлеге вакыйгалар безнең элеккеге ватандашыбыз Татьяна Затолокина (хәзерге вакытта Торесен) эшчәнлеге аркасында билгеле булды, аның белән Бәләбәй шәһәреннән элеккеге укытучы Тамара Ивановна Цыбина (Зиновьева) элемтә урнаштырды. Инде ничәнче тапкыр мин, вакыйга урынында булмыйча яки бу вакыйгага катнашы булган җирле халык белән очрашмыйча торып, архивларда яки интернет челтәрендә барысын да табып булмаячагына инанам.

Хәрби тоткын Иван Зиновьев язмышы турында лагерьдагы шәхси карточкасы аша да белеп булыр иде, тик ул юк! Ни өчен? Әлеге бу сорауга җавап юк. Мөгаен, капитуляция алдыннан, немец администрациясе тоткыннарның архивларын юк итәргә өлгергәндер, яки ул кәгазьләр Норвегияне азат итүдә катнашкан инглиз союздашлары кулына эләккәндер.

Һәрхәлдә, Иван Зиновьев турында “ОБД-мемориал” сайтында 1942 елгы “РККА шәхси составының кайтарып булмаслык югалтулары исемлекләреннән өземтә” генә бар. Әмма Совет архивында мондый немец карточкасы булу да аның язмышы турында гаиләсенә хәбәр итүне гарантияләмәгән.

Минем икенче туганым, карт бабам Иван Романович Рачин 1941 елның сентябрендә Каховская шәһәре янында әсирлеккә эләгә һәм 1942 елның 3 апрелендә Шпиталь (Австрия) шәһәрендә XVIII шталагта һәлак була. 1946 елда фашистлар карточкасында үлү датасы һәм Мариуполь шәһәрендә хатынының адресы язылган. Әмма 1977 елда вафат булган хатыны да, 2017 һәм 2022 елларда вафат булган ике кызы да дәүләттән аның үлеме турында хәбәр алмаган. Рәсми рәвештә ул “хәбәрсез югалган” саналган, димәк, сугышта үтерелгән – алар шуны гына белгәннәр.

Хәзер генә ул интернет-ресурслар ярдәмендә, креслода утырып, “Память Народа”, “Подвиг Народа”, “ОБД-мемориал” сайтларын карарга мөмкин. Әйе, бу уңайлы, тик, кызганычка каршы, анда бөтен мәгълүмат та юк! Һәм Татьяна Затолокинаның фидакарь хезмәте моны раслый да. Тарихчы буларак, мин шуны аңлыйм: мәгълүмат төрле чыганаклардан җыела, шул исәптән вакыйга булган җирләргә барып та. Вакыйгаларның исән шаһитларын сораштырып, “тарихны территориягә салу” принцибын кулланып фотосурәтләр төшергәндә генә бу хәлгә ачыклык керә.

Шунысы ачыкланган: тоткын Иван Зиновьевның Мушёэн концлагеренда (Үзәк Норвегия, Нурланд губернасы) булган һәм шунда 1945 елның 26 мартында һәлак булган. Анда яшәүчеләр алга таба аның һәм башка хәрби әсирләрнең калдыкларын 1945 елның 30 сентябрендә Мушёэн шәһәренең гражданнар зиратына күчереп җирлиләр. 1951 елда Норвегия Хөкүмәте күрсәтмәсе буенча, 260 тан артык шундый каберлек эксгумацияләнә, һәм Тьётта утравында хәрби-мемориаль зират төзелә. Биредә 7826 совет хәрби әсире җирләнгән, шуларның 978е идентификацияләнгән һәм аерым каберлекләрдә ята (А кыры), ә билгесезләре – туганнар каберлекләрендә (Б кыры). Татьяна Затолокина ясаган фотосурәтләрдән күренгәнчә, барысы да монументаль һәм европача тыйнак башкарылган. Зиратта 8 метр биеклектәге обелиск-пирамида урнаштырылган, анда: “1941-1945 еллардагы сугышта Төньяк Норвегиядә һәлак булган һәм биредә җирләнгән Совет сугышчылары истәлегенә рәхмәт хисе белән”, – дип язылган. А кырындагы бронза тактага (6нчы рәт, 6нчы кабер) “Зиновьев Иван” дип уелган.

Интернетта Россия матбугатының 1951 елда начар Норвегия хөкүмәтенең “Асфальт” кодлы операциясен үткәрүе турында берничә ялган мәкаләсе бар, аны хәтта җирле халык та ачу белән каршы алган. Янәсе һәлак булган Совет әсирләренең күпсанлы каберлекләре варварларча ачылган, караңгыда аларның калдыклары битум капчыкларга тутырылган (“Асфальт” атамасы шуннан килә) һәм яшерен рәвештә Тьётта утравына алып кителгән. Янәсе болар барысы да Совет илчелегенең һәм туристларының җирләү урыннарына баруын чикләү һәм алар ягыннан потенциаль шпионажны булдырмау максатыннан эшләнгән. Ә чынбарлык башкача. Фашист оккупантлары кулыннан иң зыян күргән Норвегиядә 1951 елда чит ил хәрби әсирләрен күмү өчен көч һәм чаралар табалар. Үзегезгә сорау биреп карагыз әле: аулак урманда 5-10 концлагерь качкыны җирләнгән кабер яхшырак сакланып каламы, әллә инде яхшылап каралган рәсми хәрби зираттагы каберлекме? Миңа калса, җавап ачык.

Чынбарлык шундый: барлык һәлак булганнарның җәсад калдыкларын җыю буенча бик зур эш башкарылган, ә аларның җирләнгән урыны матур һәм лаеклы итеп ясалган. Ә менә туган җирләрендә һәлак булучыларның язмышы – күңелсез күренеш. Әлегә кадәр аларның сөякләре Новгород өлкәсе чокырларында һәм сазлыкларында, Төньяк Кавказ тау бозлыкларында, алар үлгән һәр җирдә ята, һәм аларга менә шундый “битум капчыклар” табылмаган, чөнки моңа сәясәт иреге булмаган. Елның кыска гына вакытында да энтузиаст-эзтабарлар төркеме, күңел кушуы буенча, сазлыклардан “Ватан өчен һәлак булганнар”ның калдыкларын эзләргә һәм аларның исемнәрен ачыкларга тырышу өчен, сугыш булган җирләргә баралар. Дәүләт программасы әлегә кадәр юк!

Татьяна Затолокина ярдәмендә геройның дәүләт бүләкләре, аның 316нчы санлы Алтын Йолдызы, 1940 елда Совет-фин сугышында күрсәткән батырлыгы өчен бирелгән 5836нчы санлы Ленин ордены, Сталинградтагы “Смерш” контрразведкасы тарафыннан әсир немец офицерларының берсеннән тартып алынган һәм, инструкция буенча, СССР Югары Советы Президиумына җибәрелгән. Аннары, соратылмаган шәхси бүләкләр буларак, алар Мәскәү монета йортына утильләштерүгә җибәрелгән. Ничектер мәсхәрәле яңгырый, әмма ЦИКның 1936 елның 7 маендагы карары мондый ядкарьләрне кире кайтару һәм музей җыелмаларына тапшыруның шуннан башка ысулын күздә тотмаган. Кызганыч, безнең геройдан бернинди матди әйбер дә сакланмаган. Ләкин иң мөһиме, без шуны беләбез: салкын Норвегия җирендә полковник Иван Зиновьевның кабере бар, димәк, ул хәбәрсез югалмаган. Чит-ят куллар булса да, рәхмәтле куллар аның каберенә батырлык, рух ныклыгы, сугышчан ныклык истәлегенә чәчәкләр сала.

Владислав Зиновьев